bitloos paardrijden petra mensink PMC bitloos hoofdstel cursus les

Bitloos Paardrijden

Kennisbank - Online Academy - Webshop PMC bitloos


Pijn

Pijn begint bij de zenuwuiteinden (nociceptors) die geprikkeld worden of door het beschadigd zijn van zenuwen. Die prikkels, elektrische signalen, worden via zenuwbanen doorgegeven aan het ruggenmerg en tenslotte aan de hersenen.

Pijnbeleving/-waarneming (nociceptie)

Het wisselt van persoon tot persoon en van dier tot dier hoeveel pijn wordt aangegeven (dus de mate waarin uitdrukking wordt gegeven aan de pijn) of hoe de pijn ervaren wordt, terwijl het om dezelfde oorzaak van de pijn gaat.
Pijnbeleving is afhankelijk van verschillende factoren. Persoonlijke factoren zoals spanning, stress, eenzaamheid, verdriet en angst kunnen de pijnervaring erger maken. Ook sociale factoren en biologische verschillen hebben invloed. Wat ook meespeelt bij pijnbeleving, is de persoonlijke pijngrens.

Pijngrens - pijntolerantie

De pijngrens - het moment dat je pijn voelt, ook wel pijntolerantie genoemd - is bij iedereen ongeveer even gelijk. Maar hoever je de pijn tolereert, verschilt per persoon of dier.
Pijnbeleving wordt bovendien mede bepaalt door hoe een mens of dier gewend is of gewend is geraakt met pijn om te gaan en ook of er angst voor de pijn is. De pijngrens is namelijk te trainen. Militairen en beoefenaars van (top)sport of vechtsporten leren pijn te onderdrukken en daarmee aan de pijn te wennen en zo hun pijngrens telkens weer te verleggen. Ook mensen en dieren die (in hun jeugd) worden mishandeld of verwaarloosd ontwikkelen vaak een hoge pijntolerantie.
Een hoge pijntolerantie heeft voordelen op korte termijn: je bent in staat te blijven functioneren. Op langere termijn echter bestaat er het risico van langdurige of zelfs chronische problemen omdat de persoon in kwestie niet tijdig aan de bel trekt, of in het geval van dieren omdat de mens de signalen van het dier niet tijdig opmerkt of zelfs negeert. Een probleem hierbij is dat de mechanismen voor onderdrukking van de snelle (acute) pijn ook gebruikt worden om trage pijn te onderdrukken. Dit speelt bij mensen vaak een rol bij bijvoorbeeld het ontstaan van rsi-klachten en bij paarden bij bijvoorbeeld artrose; lichamelijke klachten die een vorm zijn van wat we noemen 'trage pijn'.

Bij pijn zijn er dus meerdere factoren aanwezig die de mate van pijn kunnen bepalen en dat is ook de reden dat pijn niet simpel te meten is.
Pijn geeft vaak echter wel een stressreactie, die kan worden afgelezen aan de hartslag en bloeddruk. In dit onderzoek is gebleken dat de paarden die met een bit getraind worden, een hogere hartslag en een hogere hartslagvariabiliteit hebben dan de paarden die zonder bit getraind worden.

Wanneer je bovenstaand over het trainen van de pijngrens en het hebben van een hoge pijntolerantie vertaalt naar het paard, dan wordt het volgende al snel duidelijk.

Allereerst de pijntolerantie.
Paarden zijn prooidieren. Prooidieren hanteren instinctmatig een hoge pijntolerantie en zullen dus niet snel uiting geven aan hun pijnbeleving. Bovendien hebben paarden wat we ook wel noemen "stille pijn"; wanneer een hond piept, een kat krijst en een varken gilt, is een paard altijd stil tijdens zijn pijnbeleving. Hierdoor wordt hun pijn vaak niet (tijdig) gesignaleerd en (h)erkent. Een paard kan wel uitdrukking geven aan pijn door middel van lichaamstaal, bijvoorbeeld in de vorm van bokken, steigeren, met het hoofd zwaaien, het hoofd omhoog heffen of kantelen, met de staart zwiepen, de oren naar achteren leggen, bijten, enzovoorts. Echter gebeurt dit pas wanneer de pijn bijna ondraaglijk wordt. Het is dus aan ons om deze signalen serieus te nemen en de oorzaak van de pijn op te sporen en op te lossen.

Dan de training van de pijngrens.
Tijdens het rijden en trainen met het paard, worden door veel mensen (veelal onbewust) ook de pijngrenzen van hun aanwijzingen/hulpen getraind. Zo zullen veel (jonge) paarden in het begin in verzet gaan (lees: uitdrukking geven aan hun pijnbeleving) tegen het bit omdat dit metalen voorwerp pijn doet in hun gevoelige mond. Wanneer men het paard blijft rijden/trainen met het bit en hardere hulpen geeft om het paard 'gehoorzaam' te maken, zal de pijngrens verlegd worden. Wat ook dikwijls gebeurt, is dat wanneer paarden herhaaldelijk geconfronteerd worden met die pijnervaring in hun mond, dat de pijngrens dermate omlaag gaat dat de ruiter, trainer of menner gaat overwegen om een scherper en strenger inwerkend bit aan te schaffen en te gebruiken. Je kunt je voorstellen dat wanneer dit gaande is, dit kan leiden tot zeer gevaarlijke situaties. Het paard is immers niet 'gehoorzaam', maar is bezig te wennen aan de pijn en de pijn te accepteren en wordt dus alleen maar getraind om zijn pijngrens te verleggen. Er is geen enkele sprake van samenwerking en communicatie, laat staan van harmonie en samenspel; het is slechts een kwestie van tijd wanneer voor het paard de limit - de uiteindelijke pijngrens - is bereikt.

Pijnervaringen bij bit en bitloos

De mond van het paard is één van de meest gevoelige lichaamsgebieden. Het is voorzien van zeer dun en gevoelig mondslijmhuid, waar veel zenuwuiteinden liggen. Daarom reageren de kauwspieren ongeveer tien tot twintig keer sneller op prikkels dan bijvoorbeeld de beenspieren van het paard.
De wortels van de tanden en kiezen zijn verbonden met zenuwen die door de gehele mond lopen, dus ook daar waar geen tanden en kiezen zitten en waar het bit dus ligt. Er wordt veelal vanuit gegaan dat dit gebied een 'vrije ruimte' is dat zich uitstekend leent als de plek voor het bit. Dit is echter een misvatting. De lagen van het paard zijn dermate dun dat een bit op deze dunne kaakranden zorgt voor enorme puntdruk. Daarnaast komen de tong, de wangslijmvliezen, de voorste kiezen, de lippen en mondhoeken in verdrukking of worden zelfs afgeklemd. Ook hier wordt vaak niet bij stil gestaan en worden deze tastorganen gezien als 'lekkere zachte delen' waarin het bit als het ware comfortabel ingebed ligt. Ook dit is een misvatting! Net als bij mensen zijn de tong, de wangslijmvliezen, de lippen, de mondhoeken, het tandvlees en de kiezen enórm gevoelig, aangezien hier allemaal zenuwuiteinden liggen en deze delen van de mond beter geïnnerveerd en doorbloed zijn dan bijvoorbeeld de huid. De tong is - op de geslachtsdelen na - het gevoeligste orgaan van het paard!
Het hoofd c.q. de neus van het paard is bedekt met huid en vacht. Ook de huid is gevoelig, aangezien het paard al een vlieg op z'n vacht kan voelen. De huid is echter veel dikker dan het mondslijmhuid in de mond, en de zenuwbanen in het hoofd liggen diep onder de huid. De zenuwbanen liggen dus goed beschermd en zijn bovendien niet bepalend voor gevoels- en pijnervaring, zoals zenuwuiteinden dat wel zijn. Een bitloos hoofdstel geeft geen puntdruk zoals een bit, maar zorgt voor drukverdeling. Drukverdeling wordt als prettiger ervaren dan puntdruk. Dit is vergelijkbaar met wanneer iemand z'n hand tegen je wang legt (verdeelde druk) en wanneer iemand z'n nagel in je wang drukt, ookal gebeurt dit zachtjes (puntdruk).

Enkele illustraties om één en ander te verduidelijken:

Doorsnede van de paardenhuid


1 = opperhuid (epidermis), 2 = lederhuid (dermis), 3 = onderhuid (subcutis),
4 = bindweefsel, 5 = haar, 6 = haarspier, 7 = talgklier, 8 = zweetklier,
9 = zenuw, 10 = bloedvat

Zenuwbanen en zenuwuiteinden



De neusriem oefent geen druk uit op de zenuwuiteinden; het bit daarentegen wel.

Conclusies

  • Zoals ieder mens zal ook ieder paard z'n eigen pijnbeleving en pijntolerantie hebben. Het is aan ons om dit niet te gaan uittesten ('hoe ver kan ik gaan'), niet te negeren en bovenal niet te trainen. Ieder paard verdient een zachtaardige en respectvolle omgang en training en behoort volgens de dierenwelzijnsregels van Brambell gevrijwaard te zijn van onder andere van fysiek ongemak, pijn, verwonding, stress en angst.
  • Het risico van een hoge pijntolerantie is dat het paard de mechanismen voor pijnonderdrukking ook gebruikt om 'trage pijn' te onderdrukken. Wanneer een paard tijdens het rijden/trainen als het ware bezig is de pijn in zijn mond te accepteren en te verdragen, dan is hij tegelijkertijd bezig eventuele pijn elders in het lichaam te onderdrukken. Hierdoor kunnen aandoeningen zoals bijvoorbeeld artrose te laat opgemerkt worden.
  • Pijn is niet meetbaar. Wel geeft pijn vaak een stressreactie, zoals een verhoogde hartslag en/of bloeddruk. In dit onderzoek is gebleken dat de paarden die met een bit getraind worden, een hogere hartslag en een hogere hartslagvariabiliteit hebben dan de paarden die zonder bit getraind worden.
  • De mond is anatomisch, fysiologisch en neurologisch gezien veel gevoeliger dan de neus of het hoofd. Hier is geen enkele discussie over mogelijk. In de mond zal de pijnbeleving en pijntolerantie aanvankelijk dan ook hoger zijn dan op de huid/vacht van het hoofd of de neus.

Video over de gevoeligheid van de mond en de neus van het paard:

Tot slot

Wij mensen hebben niet het recht om paarden - of welk dier of medemens dan ook - pijn te doen. Slechts in uitzonderlijke gevallen, zoals bijvoorbeeld bij hulp bij gevaar en dreiging en geneeskundige hulp, ontkomen we er niet altijd aan. In die gevallen spreken we over een noodzaak, en dat is heel iets anders dan het opleggen van je wil, je hang naar macht en controle en je handelen vanuit ambitie, angst en ego.

Hulp en advies

Wil je er zeker van zijn dat het zadel en het hoofdstel waar je mee rijdt goed passen en comfortabel zijn voor je paard, en niet de oorzaak zijn van pijn? Lees dan wat ik voor jou en je paard kan betekenen met een zadel/hoofdstel fitting.

Gerelateerde blogs


Pijn is een blog van Bitloos Paardrijden.
Auteur: Petra Mensink, d.d. 30 september 2011.
Copyright ©2011 Bitloos Paardrijden, all rights reserved.