bitloos paardrijden petra mensink PMC bitloos hoofdstel cursus les

Bitloos Paardrijden

Kennisbank - Online Academy - Webshop PMC bitloos


Feiten & fabels over boom-, boomloze en flexibele zadels

In dit blog vind je de meest voorkomende feiten en fabels over boomzadels, boomloos zadels en flexibele zadels. Zijn bepaalde uitspraken waar of niet waar? Alle antwoorden kun je lezen in dit blog.

Uitleg zadels

Een boomzadel heeft als basis een stugge, harde boom en een kopdeel die zorgen voor de benodigde drukverdeling. Deze harde delen moeten optimaal bij de conformatie van het paard aansluiten. Als de boom de ruglijn niet volgt en het kopdeel niet parallel loopt achter de schouders en onvoldoende vrijheid biedt voor de schoft en de schouders, dan komt het paard in de problemen. De kussens van een boomzadel zijn veelal gevuld met wol, lucht of foam of een combinatie hiervan en zorgen voor wervelkolomvrijheid, schokabsorptie en comfort.
Een boomloos zadel heeft geen stugge, harde basis en biedt derhalve nauwelijks tot geen drukverdeling. Er zijn boomloze zadels met en zonder kussens. Alle boomloze zadels hebben een pad of dek nodig die voorzien zijn van stevige inlagen van drukverdelend materiaal, zoals vilt, PU foam of memory foam. Boomloze zadels zijn flexibel, met uitzondering van de pommel; ook deze moet - net als het kopdeel van een boomzadel - optimaal aansluiten op het paard.
Flexibele zadels hebben een flexibele boom of een stugge zadelbasis, die samen met de kussens/panelen zorgen voor drukverdeling, wervelkolomvrijheid, schokabsorptie en comfort. Of een flexibel zadel een drukverdelend pad nodig heeft, is afhankelijk van de rugbespiering en het ruitergewicht.

drukverdeling zadel
v.l.n.r. van stug drukverdelend materiaal naar slap niet-drukverdelend materiaal

Een boomloos zadel is altijd beter dan een boomzadel
Fabel
Piekbelasting is schadelijk en pijnlijk en daarom is de zadelboom uitgevonden. Een boom zorgt voor de drukverdeling van het ruitergewicht en voorkomt piekbelasting van de zitbeenknobbels en druk op de stijgbeugelophanging. Deze drukverdeling is voor een paard onontbeerlijk en kan in dat opzicht dus niet schadelijk zijn. Het is echter wel zo dat de boom perfect moet aansluiten op de rug, omdat er anders al vrij snel sprake is van drukpunten, knellen, wrijven, bruggen, kantelen, klapperen en schuiven, wat dus wel schadelijk is. Dit geldt overigens ook voor de pommel van een boomloos zadel en de kopplaat of pommel van een flexibel zadel.

Een boomzadel is altijd beter dan boomloos
Fabel
Andersom is het ook een misvatting dat een boomloos zadel vanwege het ontbreken van een boom niet goed kan zijn. De inlagen in het pad onder een boomloos zadel zijn geen optimale drukverdelers, maar desondanks kan een boomloos zadel toch een goede (tijdelijke) oplossing zijn, bijvoorbeeld voor paarden met een 'moeilijke' rug die met een boom- of flexibel zadel toch tegen problemen aanlopen. Het materiaal van de inlagen is wel essentieel, waarbij de voorkeur uitgaat naar wolvilt, memory foam of PU foam. Zachte materialen zoals schuim, gummi, latex en gel zijn wel schokabsorberend, maar verdelen geen druk.
Korte uitleg: Alleen stugge, stevige materialen kunnen druk verdelen. Zachte, slappe materialen kunnen dit nauwelijks tot niet. Drukverdeling heeft namelijk alles te maken met oppervlak. Drukverdelend materiaal zorgt voor een groter oppervlak - drukverdeling - lage druk, en bij niet-drukverdelend materiaal blijft er een kleiner oppervlak - nauwelijks tot geen drukverdeling - hoge druk.

Met een boomloos zadel kun je beter niet gaan springen
Fabel
Deze stelling komt voort uit de gedachte dat de ruiter tijdens de sprong 'gaat staan' en dat er daardoor te veel druk op de beugelophanging ontstaat en daarmee piekbelasting op de rug. De verlichte zit is echter geen 'staan', zoals lichtrijden ook geen 'staan-zitten-staan' is. De verlichte zit (springhouding) alsmede het lichtrijden is voornamelijk een kwestie van goed bovenbeen- en bekkengebruik, en - zoals beide woorden al zeggen - behoort dit 'licht' te zijn en niet 'zwaar' door in de stijgbeugels te gaan staan. In dit opzicht is springen en lichtrijden sowieso een belasting voor het paard, ongeacht met wat voor type zadel je rijdt. Het voordeel van een boomzadel is dat de beugelophanging aan de boom bevestigd is, waardoor de druk enigszins verdeeld wordt, hoewel dit vrij lokaal aan de voorkant van het zadel plaatsvindt, dus optimaal is het niet.

Een boomzadel belemmert de bewegingen van de wervelkolom
Fabel
Een boomzadel is voorzien van kussens, over het algemeen gevuld met wol, soms (ook) met lucht. Bij een goed passend boomzadel ligt de wervelkolom geheel vrij zodat de bewegingen van de wervels niet belemmerd kunnen worden. Vakkundig gevulde wolkussens zijn zacht, flexibel en egaal en zijn in dat opzicht niet anders dan de panelen van een flexibel zadel of de inlagen van een boomloos zadel. Dat er enkele centimeters boven de kussens een stugge boom zit, heeft verder geen invloed op de dorsale, ventrale en laterale bewegingen van de rugspieren; flexibele kussens volgen deze bewegingen. Ruiters die met een goed passend boomzadel rijden met een paard dat zijn rugspieren goed ontspant en algeheel lekker los is in z'n lijf, voelen deze driedimensionale bewegingen van de paardenrug ook heel goed.

Boomloos is niet goed voor het inrijden van een paard
Fabel
Argument hiervoor zou zijn dat een nog niet ingereden paard geen goede balans heeft, waardoor het zadel in draf en galop zou gaan schuiven. Een goed passend zadel behoort niet te schuiven, ook niet wanneer een paard plotseling een zijsprong maakt, op de noodrem gaat of zich abrupt omdraait, dus ook niet wanneer een groen paard zijn balans nog moet vinden. Daarom is het essentieel om het paard eerst basis in te rijden zonder zadel of met barebackpad, zodat de pasvorm van het zadel in beweging beoordeeld kan worden.

Een boomloos zadel is niet geschikt voor zwaardere ruiters
Fabel
Wat essentieel is voor een paard, is optimale wervelkolomvrijheid, die er moet zijn in alle gangen en bij alle bewegingen van het paard. Deze wervelkolomvrijheid is afhankelijk van - of wordt bepaald door - de combinatie van het drukverdelend materiaal onder het zadel, de ruglengte van het paard, de rugbespiering van het paard en het gewicht van de ruiter. Bij een vlakke rug, weinig schoft, goede bespiering en optimaal drukverdelende inlagen zal een boomloos zadel minder snel op de wervelkolom gaan drukken dan bij een wekere rug, een langere en/of hoge schoft, mindere bespiering en geen goede drukverdelende inlagen. Het is dus afhankelijk van de combinatie paard-ruiter-zadel-inlagen om te kunnen beoordelen of een boomloos zadel wel of niet geschikt is om de wervelkolomvrijheid te waarborgen.

schoftvrijheid en wervelkolomvrijheid flexibel zadel

Een boomloos zadel is niet geschikt voor paarden met mindere rugbespiering
Feit
Een paard met weinig rugbespiering heeft kussens nodig om de wervelkolomvrijheid te waarborgen. Deze hoogte is niet te verkrijgen met inlagen, of je moet meerdere inlages op elkaar gaan stapelen. Dan kom je al gauw op minstens drie lagen op elkaar, zo niet meer, en dat veroorzaakt instabiliteit van het zadel. Voor paarden met mindere rugbespiering is een flexibel zadel of boomzadel aan te raden.

Grote paarden hebben een langere rug dan kleine paarden
Fabel
De grootte van een paard zegt niets over de ruglengte. Grote paarden kunnen een erg korte rug hebben en kleine paarden kunnen een langere rug hebben. Wanneer je als ruiter een groter zitvlak nodig hebt, dan is het dus geen kwestie van een groter paard kopen, maar voor een paard kiezen dat jou dit qua ruglengte kan bieden. Uitleg hierover vind je in mijn blog De paardenrug.

ruglengte paard

Het geeft niets dat een boomloos zadel te lang is en op de lendenen ligt
Fabel
Op zich zou dit inderdaad geen kwaad kunnen wanneer de extra lengte achter de laatste borstwervel geen druk uitoefent op de lendenen. Druk op de lendenen is namelijk schadelijk en pijnlijk voor het paard; lees ook mijn blog De lendenen.
Wat we in de praktijk echter vaak zien, is dat bij te lange zadels ook het zitvlak naar achteren is verlegd en dat de ruiter hierdoor te ver achter het zwaartepunt van het paard komt te zitten (de bekende stoelzit). Hierdoor komt er alsnog te veel druk achter op de rug en de lendenen. In mijn blog De paardenrug leg ik uit waar de ruiter behoort te zitten, namelijk tussen de 12e en 16e borstwervel. Bij een te lang zadel zit de ruiter al snel op de 17e of zelfs op de 18e wervel en dat veroorzaakt niet alleen druk en schade, maar zorgt er tevens voor dat de ruiter geen goede houding & zit kan hebben en als het ware altijd achter de beweging van het paard aan komt. Zowel de druk achterin de rug als de onjuiste ruiterhouding zorgen voor spanning en verkramping en dus rugpijn bij het paard en dikwijls ook bij de ruiter.

zitvlak ruiter houding en zit

De foto links laat zien dat de ruiter op foto's A en B te ver naar achteren wordt gezet. De blauwe lijn is het zwaartepunt van het paard, de oranje lijn is het uiterste punt van toegestane belasting/druk (laatste wervel) en de ruiter behoort in het midden tussen deze twee punten te zitten (gele lijn). De ruiter op foto C zit dus goed.

drukverdeling zadel

Wanneer de bouw van een paard verandert, past een boomzadel al snel niet meer
Feit
Dit gebeurt bijvoorbeeld bij paarden die te jong worden ingereden (voor hun zesde levensjaar) en dus nog niet uitgegroeid zijn en waarvan het lichaam nog volop in ontwikkeling is. Ook zien we het bij drachtige merries, oudere paarden die door hun leeftijd geleidelijk aan wat schraler worden, en bij paarden die in de zomer aanzienlijk dikker worden door het eten van veel gras. In deze gevallen is een flexibel of boomloos zadel een uitkomst, aangezien deze zadels zich aanpassen, of aan te passen zijn, aan de bouw van het paard. Verder is het natuurlijk beter om jonge paarden pas in te rijden wanneer ze uitgegroeid zijn en drachtige merries de laatste maanden voor de bevalling niet te belasten met zadel en ruiter.

Wanneer de bouw van een paard enigszins verandert, past een boomzadel al snel niet meer
Fabel
Wanneer een paard een beetje afvalt of een beetje dikker wordt, of een korte periode niet of extra getraind wordt, dan heeft dit nauwelijks gevolgen voor het passen van een boomzadel. Goed gevulde wol- of luchtkussens vangen deze kleine verschillen prima op.

Een boomloos zadel past altijd
Fabel
Het komt veel voor dat boomloze en flexibele zadels als testzadel worden opgestuurd, of zonder zadelpasser via internet worden aangeschaft. Dit gebeurt mede vanwege de fabel dat boomloze en flexibele zadels 'altijd wel passen', 'dat het zo nauw niet komt' of 'dat je het zelf passend kunt maken' en eventueel 'mail maar een paar foto's'. En hier gaat het vaak goed mis, omdat er te gemakkelijk over gedacht en mee om gegaan wordt. Een zadel is altijd maatwerk, ongeacht of dit een boom, boomloos of flexibel zadel is.

Op foto's is te zien of een zadel past
Fabel
Het enige dat op basis van een foto enigszins is te beoordelen, is of een zadel te ver naar voren (of achteren) ligt, of het zadel te groot of te klein is, en of de zweetafdrukken na het rijden er enigszins acceptabel uitzien. Uitsluitsel geeft dit echter niet. Voor een optimale beoordeling is het essentieel dat er ook tijdens en na het rijden gecheckt wordt. of alle kwestbare delen absoluut vrij zijn van druk. Zadelpassen is een dynamisch vak en geen statisch gebeuren aan de hand van foto's.

Als ik veel positiefs lees over een zadel, dan is dat ook een goed zadel voor mij en mijn paard
Fabel
Ieder paard is uniek qua conformatie en bewegingen, iedere ruiter is uniek en iedere combinatie van beide is uniek. Hierdoor is de pasvorm voor het paard en de houding & zit voor de ruiter bij ieder paard weer anders. Er bestaat niet één merk of type zadel dat zondermeer gaat passen, hoeveel positieve of negatieve verhalen je er ook over leest. En een universeel zadel bestaat helaas niet.
Wanneer je zeker wilt weten of een zadel geschikt is voor jou en jouw paard, dan zul je een bekwaam zadelpasser/-maker moeten laten komen om meerdere zadels te passen en te proberen. Op die manier stel je je open voor een goed passend zadel voor je paard, ongeacht welk merk dat is. De bereidheid om hier in te investeren, zowel qua tijd als financiën, is dan ook wel een must. Wanneer je een goed passend zadel hebt, dan kun je hier jaren mee vooruit en bovenal voorkom je fysieke (en mentale) klachten bij je paard.

Ik kan zelf beoordelen of een zadel wel of niet goed past
Fabel
Zadelpassen is een vak wat niet in stilstand plaatsvindt, maar juist in beweging. Je hebt dus een bekwaam zadelpasser/-maker nodig die gaat kijken, voelen, observeren, checken en beoordelen. Wat wel altijd goed is, is zelf enige basiskennis op te doen inzake de "do's en don'ts" omtrent zadels en zadelpassen. Dan kun je namelijk beter voor jezelf de balans opmaken, bemerken of hij/zij niets over het hoofd ziet, en ben je in staat om vragen te stellen en mee te denken. Neem dus wel je eigen stukje verantwoordelijkheid en neem niet zomaar iets aan omdat je zelf niets weet op dit vlak of omdat je het liefst datgene wilt horen wat het beste past bij je plannen, ambities of portemonnee. Want dit laatste komt helaas veel voor.

De 'halstertouwtest' is een goede manier om de wervelkolomvrijheid te bepalen
Fabel
De halstertouwtest houdt in dat je een halstertouw legt tussen de ruggegraat en het boomloze zadel en dat je dit touw, terwijl je op het paard zit, onder het zadel doortrekt. Als dit lukt, dan zou dat impliceren dat het zadel met jou als ruiter voldoende wervelkolomvrijheid biedt.
Ik benadruk nog maar eens het belang van kijken en voelen, iets wat je zelf niet kunt wanneer je op je paard zit. Stel dat je inderdaad een halstertouw onder het zadel door kunt trekken, dan doe je dit hoogstwaarschijnlijk in stilstand waarbij het paard over het algemeen met een 'holle' rug staat. Zodra het paard gaat lopen, komt de rug meteen al zo'n centimeter omhoog. Bedenk nu eens wat er gebeurt in draf en galop, en wanneer je paard voorwaarts-neerwaarts gaat lopen, ontspannen gaat stofzuigeren en gaat verzamelen. De rug van het paard gaat steeds meer 'bollen', waardoor de ruimte tussen de wervels en het boomloze zadel nòg minder en misschien zelfs nihil wordt. Hier is de kans groot dat je als ruiter rechtstreeks op de wervels komt te zitten. Daarom is het belangrijk dat er iemand met verstand van zaken met je meekijkt naar onder andere de wervelkolomvrijheid.

Hulp en advies

Heb je na het lezen van dit blog interesse in een controle van je zadel en je hoofdstel? Lees dan wat ik voor jou en je paard kan betekenen met een zadel/hoofdstel fitting.

zadelcheck zadelpasservice bitloos hoofstel fitting

Gerelateerde blogs


Feiten & fabels is een blog van Bitloos Paardrijden.
Auteur: Petra Mensink, d.d. 10 juni 2013.
Copyright ©2013 Bitloos Paardrijden, all rights reserved.